Sen là một loại cây quen thuộc với người Việt từ bao đời nay. Mỗi thành phần của cây sen đều có tác dụng riêng, được dân ta chế biến sử dụng trong cuộc sống hàng ngày, từ hạt sen dùng để nấu chè, tâm sen làm thuốc an thần, ướp trà, ngó sen dùng làm gỏi hay lá sen dùng để gói xôi hay cốm. Tuy nhiên ít người biết rằng lá sen ngoài được dùng làm lá gói còn là một vị thuốc dân gian với nhiều công dụng tuyệt vời cho sức khỏe. Công dụng của lá sen cũng đã được nghiên cứu và kiểm chứng bởi các công trình nghiên cứu khoa học.
Theo đông y:
Lá sen có vị đắng chát, tính bình, quy vào 3 kinh can, tỳ, vị. Theo đông Lá Sen có tác dụng giúp Giải thử, kiện tỳ, lương huyết, chỉ huyết. Hỗ trợ chỉ trúng thử, hóa khát, ỉa chảy do thử thấp, trị huyết lị, nôn máu, đổ máu cam, đái máu do huyết nhiệt.
Bên cạnh đó, y học hiện đại cũng có nhiều nghiên cứu khoa học về công dụng của lá sen:
1. Chủ nhiệm đề tài Tiến Sĩ Nguyễn Thu Thị Thu Hà đã “Xây dựng quy trình tách chiết, tạo chế phẩm có hoạt tính ức chế enzym khử HMG-Coenzyme A từ lá Sen hồng (Nelumbo nucifera Gaertn.) và vỏ hạt Đậu xanh (Vigna radiata) điều trị bệnh tăng cholesterol máu”.
Các nhà khoa học đã tìm cách ức chế hoạt động của enzym khởi phát hình thành cholesterol nội sinh và làm tăng lượng cholesterol trong máu bằng cách khử HMG-Coenzyme A (3-hydroxy-3-methylglutaryl Coenzyme A reductase). Chất flavonoid được nhóm nghiên cứu của Viện Hóa học, Viện Hàn lâm khoa học và công nghệ Việt Nam tìm thấy trong lá sen hồng và vỏ đỗ xanh có tác dụng ức chế enzym rất tốt.
Tuy nhiên trong lá sen có các alkaloid thường có độc tính cao, các nhà khoa học đã nghiên cứu phương pháp loại bỏ các độc tính này. Còn hoạt tính chứa flavonoid là chất quý thì được làm giàu lên để tách chiết. Với vỏ hạt đậu xanh cũng có nhiều flavonoid, nhóm nghiên cứu đã xây dựng quy trình tạo cặn chiết chất quý này.
Đề tài nghiên cứu đã triển khai phương pháp đánh giá hoạt tính ức chế enzym khử HMG- Coenzyme A trên mô hình in-vitro. Sau 2 năm thực hiện, đề tài đã thu được các kết quả nghiên cứu như sau:
• Từ lá Sen hồng (Nelumbo nucifera), đề tài đã xây dựng quy trình chiết tách, loại bỏ alcaloid và tạo chế phẩm giàu flavonoid với hàm lượng > 80%. Đã xác định được một số hợp chất flavonoid chính như: catechin; hyperoside, quercetin, kaempferol, isorhamnetin-3-O-β-glucuronide và quercetin-3-O-β-glucuronide.
• Từ vỏ hạt Đậu xanh (Vigna radiata), đề tài đã xây dựng quy trình tạo cặn chiết giàu flavonoid với hàm lượng > 80%. Đã xác định được một số hợp chất flavonoid như: vitexin, isovitexin, luteolin, taxifolin và catechin.
Sau khi tách chiết, các thí nghiệm đánh giá khả năng ức chế enzym khử HMG-Coenzyme A cũng như tỉ lệ phối trộn giữa hai chất từ lá sen và vỏ đỗ xanh cũng được thực hiện để tạo chế phẩm VN-CHOLES. Qua các kết quả đánh giá thử nghiệm nhóm nghiên cứu đã xác định được tỉ lệ phối trộn phù hợp. Chế phẩm VN-CHOLES đã được sử dụng trên chuột nhắt trắng bằng cách gây tăng lipid máu nội sinh trên chuột nhắt trắng rồi dùng chế phẩm để kiểm tra khả năng ức chế enzym. Kết quả cho thấy chế phẩm VN-CHOLES có tác dụng làm giảm chỉ số LDL-c xuống mức 21,09% so với lô đối chứng. Sản phẩm được đánh giá là không gây độc.
Ngoài ra, chất flavonoid được nhóm nghiên cứu của Viện Hóa học, Viện Hàn lâm khoa học và công nghệ Việt Nam tìm thấy trong lá sen hồng và vỏ đỗ xanh có tác dụng ức chế enzym rất tốt. Flavonoid là chất bảo vệ, chống oxy hóa, bảo tồn acid ascorbic trong tế bào, ngăn cản một số tác nhân gây hại cho cây (vi khuẩn, virus, côn trùng,…). Trong y học, Flavonoid nâng cao tính bền của thành mạch máu như rutin. Một số có tác dụng đối với một số dạng ung thư. Ngoài ra Flavonoid còn có những tác dụng khác như: chống dị ứng, chống co giật, giảm đau, nghẽn mạch, nghẽn phế quản, lợi mật, diệt nấm,…
2. DS. Nguyễn Đức Hạnh và nhóm cộng sự ở Trường đại học y dược TP.HCM thực hiện thành công ở quy mô phòng thí nghiệm chỉ ra tác dụng giảm cân từ nguồn nguyên liệu là trà xanh và lá sen.
Nhóm của DS. Hạnh đã nghiên cứu xây dựng tiêu chuẩn trà xanh. Lá sen cũng được kiểm nghiệm theo tiêu chuẩn dược điển Việt Nam III trước khi đưa vào thực hiện nghiên cứu. Trà xanh và lá sen cũng đã được nhóm nghiên cứu chiết xuất bằng các quy trình khác nhau. Sản phẩm phối hợp trà xanh và lá sen có tác dụng giảm cân được thực hiện ở dạng cao. Nhóm nghiên cứu cũng đưa ra một số chỉ tiêu chất lượng cho sản phẩm cao trà xanh và lá sen, bao gồm hình thức cảm quan, độ tan trong nước, độ tan trong cồn, độ ẩm, tro toàn phần, định tính, định lượng… Sản phẩm cao trà xanh và lá sen đã được dùng thử nghiệm trên chuột cho thấy có tác dụng giảm cân rất tốt.
DS. Nguyễn Đức Hạnh cho biết, tình trạng thừa cân béo phì đang ngày một gia tăng trên toàn thế giới. Hiện đang có một số loại tân dược dùng điều trị béo phì, tuy nhiên sau một thời gian sử dụng hiện nay nhiều tác dụng phụ từ các loại thuốc này đã được ghi nhận. Trong khi đó trà xanh và lá sen đã được ghi nhận là có nhiều tác dụng trong việc giảm cân.
Chẳng hạn như dịch chiết từ lá sen có tác dụng làm giảm hấp thu, tăng chuyển hóa lipid (điều hòa sự tiêu thụ năng lượng). Trà xanh giúp tăng cường năng lực phân giải mỡ thừa, thúc đẩy phản ứng oxi hóa của mỡ, làm tăng sử dụng năng lượng. Với những tác dụng này, hiện trà xanh và lá sen đang được sử dụng nhiều để điều trị tình trạng béo phì, thừa cân ở nhiều quốc gia trên thế giới.
Tuy nhiên cho đến nay, tác dụng chống béo phì của trà xanh và lá sen chỉ được nghiên cứu khi dùng riêng lẻ. Việc phối hợp các cao chiết dược liệu duy trì tác dụng chống béo phì thì chưa được nghiên cứu.
Thành công bước đầu của đề tài này sẽ mở ra một triển vọng cho việc sản xuất dòng sản phẩm mới vừa có tác dụng giảm cân, vừa thân thiện khi sử dụng.
3. Theo TS.BS Nguyễn Đình Liên, giảng viên trường đại học y Hà Nội cho biết, hàm lượng flavonoid và polyphenol tự nhiên trong lá sen rất tốt cho huyết áp cao.
Trên cơ sở kết hợp kinh nghiệm và kết quả nghiên cứu của dinh dưỡng học cổ truyền và hiện đại, Thạc sĩ – bác sĩ Nguyễn Đình Liên giảng viên Đại học Y Hà Nội, giới thiệu một số thực phẩm thích hợp và có lợi cho việc phòng chống huyết áp cao và lá sen khô: là bài thuốc lâu đời, từ thời xưa người ta đã biết sử dụng lá sen khô để phòng trị bệnh cao huyết áp. Công dụng chính của lá sen là giảm mỡ máu, bình ổn đường huyết, gan nhiễm mỡ… Đây là những nguyên nhân chính dẫn đến cao huyết áp khi máu trong mỡ cao, điều này làm cản trở việc lưu thông của máu, dẫn đến tình trạng bị cao huyết áp.
Đặc biệt cơ chế tác động của Flavonoid và polyphenol những dẫn xuất triterpen và các axit hữu cơ có từ lá sen tươi và táo mèo tươi làm tăng nhanh bài tiết cholesterol chống xơ vữa động mạch máu, tăng lưu lượng máu qua động mạch vành, giãn mạch vành, giảm xơ vữa. Lá sen tươi và táo mèo tươi không chỉ điều hòa cholesterol và những thành phần mỡ máu mà còn là giải pháp an toàn để chủ động phòng bệnh rối loạn mỡ máu.
4. Theo nhóm tác giả Singeun Kim, Ki-Bae Hong, Kyungae Jo, Hyung Joo Suh của Hàn Quốc:
Các phương pháp điều trị mất ngủ bằng dược lý hiện nay có một số tác dụng phụ và lâu dài. Vì vậy, các sản phẩm tự nhiên không có tác dụng phụ đều được ưu tiên sử dụng. Trong nghiên cứu này, hoạt động thúc đẩy giấc ngủ của chiết xuất lá sen (Nelumbo nucifera) được đánh giá bằng cách sử dụng chuột ICR và chuột Sprague Dawley. Một bài kiểm tra giấc ngủ do pentobarbital gây ra và phân tích điện não đồ đã được thực hiện để đo thời gian trễ của giấc ngủ, thời lượng và cấu trúc giấc ngủ. Cơ chế hoạt động của chiết xuất được đánh giá thông qua các thí nghiệm liên kết phối tử. Một liều cao (300 mg / kg) chiết xuất lá sen ethanolic làm tăng đáng kể thời gian ngủ so với nhóm bình thường (p<0,01). Sử dụng liều thấp (150 mg / kg) và liều cao (300 mg / kg) chiết xuất làm tăng đáng kể chất lượng giấc ngủ, đặc biệt là sức mạnh tương đối của sóng theta (p<0,05), so với nhóm bình thường. Hơn nữa, sử dụng caffeine và chiết xuất lá sen đã phục hồi đáng kể tình trạng gián đoạn giấc ngủ do cafein gây ra (p <0,001), và chất lượng giấc ngủ tương tự như ở nhóm bình thường. Ngoài ra, xét nghiệm liên kết phối tử sử dụng [3H] -flumazenil cho thấy quercetin-3-O-glucuronide có trong chiết xuất lá sen (77,27 μg / mg chiết xuất) tăng cường giấc ngủ bằng cách liên kết với các thụ thể GABA A. Nói chung, những kết quả này chỉ ra rằng chiết xuất lá sen, đặc biệt là quercetin-3-O-glucuronide, thể hiện hoạt động tăng cường số lượng và chất lượng giấc ngủ thông qua con đường GABAergic.
