Từ xa xưa, trên thế giới, Dây thìa canh được biết đến với công dụng chữa bệnh “nước tiểu ngọt” mà ngày nay khoa học gọi là bệnh tiểu đường. Tại Việt Nam, hoạt chất trong dây thìa canh còn được chứng minh có tác dụng hạ đường huyết mạnh, mở ra triển vọng mới cho người bệnh trong tương lai.
A. Thực trạng:
Theo thống kê của Hiệp hội Đái tháo đường quốc tế IDF (International Diabetes Federation), năm 2019 có 463 triệu người mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2. Con số này được dự đoán sẽ tăng lên đến 578 triệu người trong năm 2030 và sẽ còn tăng lên nhiều lần trong 15 năm tới.
Tại Việt Nam, hiện nay có khoảng 5,3 triệu người bị tiền đái tháo đường và ⅔ số đó sẽ chuyển thành đái tháo đường với nguy cơ tử vong cao. Nước ta hiện nay là một trong những quốc gia có tỷ lệ người mắc bệnh tiểu đường cao nhất thế giới.
Những nghiên cứu ở một số nước phát triển cho thấy 5 – 10% tổng ngân sách giành cho y tế buộc phải chi cho việc chăm sóc bệnh nhân đái tháo đường và biến chứng của bệnh. Vì vậy, bệnh này không chỉ là một vấn đề nan giải của ngành y tế mà còn là mối quan tâm của toàn xã hội.
Hiện nay phần lớn thuốc điều trị tiểu đường có nguồn gốc tổng hợp hoá dược. Mặc dù có hiệu quả điều trị nhưng đa số chúng thường có nhiều tác dụng phụ và chi phí điều trị cao, do đó các thuốc điều trị có nguồn gốc thảo dược đang được các nhà khoa học quan tâm tìm kiếm, nghiên cứu và phát triển, trong đó có cây Dây thìa canh (Gymnema sylvestre (Retz.) R. Br. ex Schult).
Trong những năm gần đây, dây thìa canh đã được ứng dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia trên khắp thế giới như Nhật bản, Mỹ, Singapore, Brazil, Anh, Canada, Hàn Quốc… với hơn 150 công trình nghiên cứu lớn nhỏ nhằm chứng minh công dụng hỗ trợ bệnh tiểu đường của loại cây này. Các chế phẩm bào chế từ Dây thìa canh đã được sản xuất và sử dụng rộng rãi tại Mỹ, Châu Âu, Nhật Bản, Ấn Độ, Trung Quốc.
B. Các công trình nghiên cứu:
- Công dụng chữa bệnh tiểu đường:
Năm 2012, Aziza El Shafey (Ai Cập) và cộng sự đã nghiên cứu làm sáng tỏ tác dụng của Dây thìa canh lên một số thông số sinh lý của chuột đã được gây bệnh tiểu đường bằng streptozotocin (STZ). Kết quả thử nghiệm cho thấy, chiết xuất Dây thìa canh liều 18 mg/kg thể trọng được dùng bằng đường uống trong 30 ngày trên chuột tiểu đường đã giúp giảm glucose huyết tương, ALT, AST, triglycerides, cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol, malondialdehyde và tăng đáng kể insulin, HDL-cholesterol, SOD so với chuột tiểu đường không được điều trị. Các nghiên cứu về sau của nhóm tác giả này cũng đã chứng minh những tác dụng có lợi của chiết xuất Dây thìa canh lên các chỉ số hóa sinh máu của chuột tiểu đường ở các liều dùng khác nhau.
Năm 2015, các nhà khoa học Ấn Độ (Kusum Devi và cộng sự) đã sử dụng chiết xuất Dây thìa canh làm thành dạng viên ngậm tan, công thức này giúp loại bỏ được vị đắng khó chịu của dược liệu này và có thể tạo ra một hiệu ứng chống ngọt trong thời gian 30 phút. Bất kỳ loại thực phẩm ngọt nào tiêu thụ trong khoảng thời gian này đều không có vị ngọt. Đây là một biện pháp đơn giản, mới mẻ và khả thi để giúp kiểm soát cảm giác thèm ăn, do đó kiểm soát được lượng calo từ các chất ngọt và giúp phòng chống bệnh tiểu đường và béo phì.
Cũng tại Ấn Độ (2016), nhóm nghiên cứu do Bhagyashree Kamble đứng đầu đã nghiên cứu ảnh hưởng của chiết xuất Dây thìa canh đối với dược động học và dược lực học của glimepiride (GLM) ở chuột tiểu đường nhằm đánh giá ảnh hưởng khi dùng loại cây này trong kiểm soát đường huyết cùng với thuốc hạ đường huyết thông thường. Kết quả nghiên cứu cho thấy, khi dùng đồng thời 400 mg/kg chiết xuất Dây thìa canh và 0,8 mg/kg GLM trong 28 ngày thì tương tác dược động học có lợi thể hiện rõ trong khi không có thay đổi lớn trong các thông số dược lực học của GLM.
Tại Việt Nam, từ năm 2006 các nhà khoa học thuộc trường Đại học Dược Hà Nội tiến hành nghiên cứu tác dụng của Dây thìa canh Việt Nam. Theo kết quả nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Dược học – Bộ Y tế số 391 tháng 11/2008, Dây thìa canh tại Việt Nam cho thấy hiệu quả hạ đường huyết nhanh, duy trì trong suốt thời điểm 2 giờ đến 4 giờ. Ngoài ra, trên một số nghiên cứu khác cho thấy tác dụng giảm Cholesterol máu, giảm béo phì cũng rất hiệu quả.
PGS.TS Trần Văn Ơn – nguyên Trưởng bộ môn Thực vật, Đại học Dược Hà Nội – đã cùng các cộng sự đã bắt tay và thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ cấp Bộ (Bộ Y Tế): “Nghiên cứu sản xuất chế phẩm hỗ trợ điều trị tiểu đường từ dây thìa canh lá to”. Theo nghiên cứu này, Dây thìa canh có tác dụng tốt trong điều trị bệnh tiểu đường vì khi người bệnh uống vào các hoạt chất trong cây sẽ tác động vào cả 4 quá trình: làm giảm quá trình hấp thu đường ở ruột; tăng sản xuất và hoạt tính insulin; tăng men sử dụng đường ở mô, cơ đồng thời tăng bài tiết cholesterol qua đường phân; giảm cholesterol và triglycerid trong máu, hạ LDL-c, giảm lipid trong máu và trong gan, nhờ đó vừa giúp hạ đường huyết vừa ổn định đường huyết, ngăn ngừa hiệu quả những biến chứng của bệnh tiểu đường. Nghiên cứu này đã đưa dây thìa canh trở thành bạn tốt của hàng triệu bệnh nhân tiểu đường.
Nhờ nhận thấy được tiềm năng của dây thìa canh Việt Nam, nhóm các nhà khoa học của Đại học Quốc gia Seoul, Hàn Quốc và nhóm các nhà nghiên cứu của Công ty Nam Dược tiến hành công trình nghiên cứu bài bản về Dây thìa canh từ năm 2012. Mẫu nghiên cứu được lấy từ vùng trồng Dây thìa canh đạt tiêu chuẩn GACP-WHO tại Hải Hậu, Nam Định. Sau 7 năm phối hợp nghiên cứu, các nhà khoa học đã có kết quả nghiên cứu gây ấn tượng mạnh khi lần đầu tiên phân lập được 9 hoạt chất saponin (có tên là gymnemosides ND1-ND9) có tác dụng giúp hạ đường huyết. Đồng thời, các nhà khoa học đã xác định được thời điểm những hoạt chất này được tích lũy hàm lượng cao nhất để thu hái là vào tháng 5 và 10. Đây được coi là một phát hiện quan trọng, giúp xác định được hoạt chất thực sự có tác dụng hạ đường huyết từ Dây thìa canh để phục vụ cho việc sản xuất thuốc điều trị bệnh tiểu đường. Kết quả của công trình nghiên cứu đã được đăng tải trên tạp chí khoa học quốc tế uy tín hàng đầu châu Âu Phytochemistry – Tạp chí chính thức của Hiệp hội Thực vật hóa học Bắc Mỹ và Hiệp hội Thực vật hoá học Châu Âu.
Báo khoa học về tác dụng của dây thìa canh với bệnh tiểu đường
Đề tài “Nghiên cứu tác dụng hỗ trợ kiểm soát lượng đường trong máu của dịch chiết lá thìa canh Gymnema sylvestre nhằm ứng dụng cho bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2” của ThS.Hà Thị Bích Ngọc chứng minh khả năng hỗ trợ hạ đường huyết hiệu quả của dịch chiết lá dây thìa canh, là niềm hy vọng của các bệnh nhân tiểu đường tuýp 1 và tiểu đường tuýp 2.
Ngày 07/08/2019, tại Hội thảo khoa học do Tổng hội Y học Việt Nam tổ chức, dưới sự tài trợ của Liên minh Châu Âu và nhãn hàng Diabetna, TS.Hoàng Minh Châu – Tổng Giám đốc Công ty Nam Dược – đại diện của nhóm nghiên cứu đã công bố kết quả nghiên cứu:”Tìm ra 2 hoạt chất đột phá có tác dụng hạ đường huyết mạnh trong Dây thìa canh Việt Nam”. Theo đánh giá của các chuyên gia tại Hội thảo, nghiên cứu đã mở ra một hướng phát triển mới trong việc nâng cao chất lượng các sản phẩm hỗ trợ hạ và ổn định đường huyết, ngăn ngừa biến chứng tiểu đường có thành phần 100% từ thảo dược. Từ đó giúp nâng cao hiệu quả điều trị cho người bệnh, giảm liều dùng, tiết kiệm chi phí điều trị cho người bệnh.
- Các công dụng khác
Ngoài tác dụng chữa bệnh tiểu đường, các nghiên cứu khác còn cho thấy trong Dây thìa canh có chứa nhiều thành phần hóa học khác như flavonoid, anthraquinone, hentriacontane, pentatriacontane, resins, α và β-chlorophylls, phytin, D-quercitol, axit butyric, axit formic, peptide gumarin… có tác dụng giảm mỡ máu, hỗ trợ điều trị cao huyết áp, hạn chế tổn thương gan…
Dịch chiết từ thân của cây còn chứa thành phần alcaloid có tác dụng chống sốt rét, ung thư, loạn nhịp tim.
Lá Dây thìa canh được sử dụng làm thuốc chống rối loạn tiêu hóa, giải độc, kháng vi khuẩn, virus, bảo vệ tế bào gan, đắp ngoài chữa rắn hoặc côn trùng cắn. Khi nhai lá Dây thìa canh tươi, các peptid gumarin trong cây sẽ lấp đầy các receptor ở lưỡi làm lưỡi không hấp thu được đường glucose. Peptid gumarin còn tác động lên vùng dưới đồi gây mất hoặc giảm cảm giác ngọt và đắng. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ có khi sử dụng lá tươi và mất đi khi dùng.
Dây thìa canh được nấu chín hoặc phơi khô. Nghiên cứu của Beverly C. David (Ấn Độ) và cộng sự (2013) còn cho thấy tác dụng kháng khuẩn của Dây thìa canh. Cụ thể, kết quả sàng lọc tính kháng sinh của chiết xuất từ Dây thìa canh đối với các vi khuẩn, nấm phổ biến như Staphylococcus aureus, Bacillus cereus, Klebsiella pneumoniae, Escherichia coli, Candida albicans, Candida tropicalis, Candida krusei và Candida kefyr cho thấy, chiết xuất nước và methanol có hoạt tính kháng khuẩn và nấm đáng kể đối với các vi sinh vật được lựa chọn thí nghiệm khi so sánh với các thuốc tiêu chuẩn tương ứng.
Dây thìa canh thích hợp dùng cho cả bệnh nhân tiểu đường tuýp 1 và 2, với tác dụng ổn định đường huyết, giảm lipid máu, rất có hiệu quả khi dùng phối hợp với các liệu pháp chữa bệnh tiểu đường khác. Các loại thuốc, kể cả thuốc từ cây Dây thìa canh cũng chỉ có tác dụng tăng tiết insulin ở tuyến tụy, giúp bệnh nhân ổn định đường huyết trong ngày, do vậy cần phải sử dụng loại cây này hàng ngày và liên tục. Ngoài ra, bài thuốc gồm 10 loại thảo dược [Dây thìa canh, Trâm mốc (Syzygium cumini), Me rừng (Phyllanthus emblica), Nghệ vàng (Curcuma longa), Kino (Pterocarpus marsupium), Chiêu liêu (Terminalia chebula), Muồng hoàng yến (Cassia fistula), Hồ hoàng liên (Picrorhiza kurroa), Hoạt (Swertia chirata) và Bàng hôi (Terminalia bellirica)] với liều dùng 50 ml dung dịch nước chiết xuất từ 10g bài thuốc này mỗi ngày khi đói trong 6 tháng cũng cho thấy sự giảm đáng kể lượng đường trong máu, nồng độ HbA1c, LDL-cholesterol, triglycerid, cholesterol toàn phần và tăng HDL-cholesterol. Bài thuốc này do Sunil Mahajan (Ấn Độ) và cộng sự nghiên cứu đề xuất năm 2015, được đánh giá là một liệu pháp an toàn và hiệu quả trong điều trị tiểu đường tuýp 2 hiện nay.
Những cơ sở khoa học đó là tiền đề để Dây thìa canh chính thức được đưa vào Dược điển Việt Nam vào tháng 4/2018. Đây văn bản quy phạm kỹ thuật quan trọng về tiêu chuẩn hóa được áp dụng trong ngành Dược.
